Evlilik birliği yalnızca kişisel bir ilişki değil, aynı zamanda eşler arasında önemli mali sonuçlar doğuran bir hukuki kurumdur. Eşlerin evlilik süresince edindikleri malların yönetimi, kullanımı ve evliliğin sona ermesi halinde paylaşımı mal rejimi kuralları ile belirlenmektedir. Türk hukukunda eşler arasındaki mal rejimleri 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu’nun 202 ila 281. maddeleri arasında düzenlenmiştir. Kanun koyucu, eşlerin malvarlığı ilişkilerini belirli ölçüde serbest iradelerine bırakmış ve mal rejimi sözleşmesi yapabilmelerine imkân tanımıştır.
Mal rejimi sözleşmeleri, eşlerin veya evlenecek kişilerin kanunda düzenlenen seçimlik mal rejimlerinden birini tercih etmelerine, mevcut mal rejimini değiştirmelerine veya kanunun izin verdiği sınırlar içerisinde bazı özel düzenlemeler yapmalarına olanak sağlayan aile hukuku sözleşmeleridir.
I. Mal Rejimi Kavramı ve Yasal Mal Rejimi
Türk Medeni Kanunu’nun 202. maddesine göre eşler arasında uygulanacak yasal mal rejimi edinilmiş mallara katılma rejimidir. Eşler herhangi bir sözleşme yapmamışlarsa, evlilik tarihinden itibaren bu rejim kendiliğinden uygulanır.
Edinilmiş mallara katılma rejiminde eşlerin kişisel malları kendilerine ait kalırken, evlilik süresince edinilen mallar üzerinde diğer eşin katılma alacağı hakkı doğmaktadır. Bu sistem, eşlerin ekonomik dayanışmasını esas alan ve uygulamada en yaygın karşılaşılan mal rejimidir.
Ancak eşler, kanunun tanıdığı sözleşme özgürlüğü kapsamında farklı bir mal rejimi seçebilirler. Bu amaçla yapılan sözleşmelere mal rejimi sözleşmesi adı verilmektedir.
II. Mal Rejimi Sözleşmesinin Hukuki Niteliği
Mal rejimi sözleşmesi, eşlerin malvarlığı ilişkilerini düzenleyen ve aile hukukuna özgü özellikler taşıyan bir sözleşmedir. Türk Medeni Kanunu’nun 203. maddesi uyarınca mal rejimi sözleşmesi evlenmeden önce veya evlendikten sonra yapılabilir. Taraflar, ancak kanunda düzenlenen mal rejimlerinden birini seçebilir, değiştirebilir veya kaldırabilirler.
Bu sözleşmeler tam anlamıyla sözleşme serbestisine tabi değildir. Taraflar, kanunda öngörülmeyen yeni bir mal rejimi oluşturamazlar. Kanunun belirlediği sınırlar içerisinde seçim yapabilir veya belirli hükümlerde değişiklik gerçekleştirebilirler.
III. Mal Rejimi Sözleşmesi Yapabilme Ehliyeti
Türk Medeni Kanunu’nun 204. maddesine göre mal rejimi sözleşmesi ancak ayırt etme gücüne sahip kişiler tarafından yapılabilir.
Bu sözleşmeler kişiye sıkı sıkıya bağlı haklardan biri olarak kabul edilmektedir. Bu nedenle sözleşmenin taraflarca bizzat imzalanması gerekmektedir.
Kanun, istisnai olarak bazı durumlarda sözleşmeye yasal temsilcilerin de katılmasını zorunlu tutmuştur.
Bu kapsamda;
- Ergin olmayan ancak evlenmesine izin verilen küçükler,
- Vesayet altındaki kişiler,
- Mahkeme kararıyla kısıtlanmış bulunan kişiler,
mal rejimi sözleşmesini tek başlarına yapamazlar. Bu kişilerin gerçekleştirecekleri mal rejimi sözleşmesine veli veya vasinin katılması ya da rızasının alınması zorunludur.
IV. Mal Rejimi Sözleşmesinin Şekli
Mal rejimi sözleşmeleri şekle bağlı sözleşmelerdir. Türk Medeni Kanunu’nun 205. maddesi uyarınca mal rejimi sözleşmesinin geçerli olabilmesi için noterde düzenleme veya onaylama şeklinde yapılması gerekir. Ayrıca taraflar evlenme başvurusu sırasında seçtikleri mal rejimini yazılı olarak bildirebilirler.
Kanunun aradığı şekil şartı emredici niteliktedir. Bu nedenle eşlerin kendi aralarında adi yazılı şekilde yaptıkları mal rejimi sözleşmeleri geçersizdir. Geçerli bir mal rejimi sözleşmesinden söz edilebilmesi için noterlik işleminin veya evlenme başvurusu sırasındaki yazılı bildirimin bulunması gerekir.
Şekil şartının amacı, eşlerin iradelerinin sağlıklı şekilde ortaya çıkmasını sağlamak, ileride çıkabilecek uyuşmazlıkları önlemek ve hukuki güvenliği temin etmektir.
V. Seçimlik Mal Rejimleri
Türk Medeni Kanunu’nda üç adet seçimlik mal rejimi düzenlenmiştir.
A. Mal Ayrılığı Rejimi
Mal ayrılığı rejiminde her eş kendi malvarlığı üzerinde tek başına hak sahibidir. Evlilik süresince elde edilen mallar bakımından ortaklık veya katılma alacağı söz konusu olmaz. Her eş kendi mallarını yönetir, kullanır ve bunlar üzerinde tasarrufta bulunur.
Özellikle ticari faaliyet yürüten kişiler, yüksek ekonomik risk taşıyan meslek sahipleri ve ikinci evlilik yapan kişiler tarafından tercih edilmektedir.
B. Paylaşmalı Mal Ayrılığı Rejimi
Paylaşmalı mal ayrılığı rejimi, mal ayrılığı ile edinilmiş mallara katılma rejimi arasında karma bir sistemdir. Evlilik süresince mallar eşlere ait olmakla birlikte evliliğin sona ermesi halinde aileye özgülenmiş bazı malvarlığı değerleri paylaşılır.
Uygulamada diğer rejimlere göre daha az tercih edilmektedir.
C. Mal Ortaklığı Rejimi
Mal ortaklığı rejiminde eşlerin kişisel malları dışında kalan malvarlığı değerleri ortaklık mallarını oluşturur. Ortaklık malları üzerinde eşler elbirliği mülkiyetine benzer bir hakka sahiptir.
Bu rejim eşler arasında en güçlü ekonomik birlikteliği sağlayan sistemdir. Ancak yönetim ve tasarruf yetkileri bakımından karmaşık sonuçlar doğurabilmesi nedeniyle uygulamada sınırlı şekilde tercih edilmektedir.
VI. Sözleşme Serbestisinin Sınırları
Türk hukukunda mal rejimi sözleşmeleri taraf iradesine dayanmakla birlikte bu alandaki sözleşme özgürlüğü mutlak değildir. Aile hukukunun kamu düzeni ile yakın ilişkisi nedeniyle eşlerin iradeleri çeşitli sınırlamalara tabi tutulmuştur.
A. Kanunda Düzenlenen Rejimlerle Sınırlılık İlkesi
Türk Medeni Kanunu’nun 203. maddesi uyarınca eşler yalnızca kanunda düzenlenen mal rejimlerinden birini seçebilirler. Bunlar;
- Edinilmiş mallara katılma rejimi,
- Mal ayrılığı rejimi,
- Paylaşmalı mal ayrılığı rejimi,
- Mal ortaklığı rejimidir.
Tarafların bu rejimlerden tamamen farklı, kendilerine özgü yeni bir mal rejimi oluşturmaları mümkün değildir. Örneğin eşlerin evlilik boyunca elde edecekleri tüm gelirlerin belirli oranlarda paylaşılacağını veya boşanma halinde tüm malların doğrudan bir eşe bırakılacağını kararlaştırmaları hukuken geçerli kabul edilmez.
B. Emredici Hükümlere Aykırılık Yasağı
Mal rejimi sözleşmeleri emredici hukuk kurallarına aykırı hükümler içeremez. Kanunun kesin olarak düzenlediği hususlarda tarafların farklı düzenleme yapmaları mümkün değildir.
Örneğin;
- Eşlerden birinin tasfiye alacağından tamamen mahrum bırakılması,
- Kanunun koruduğu asgari hakların ortadan kaldırılması,
- Tasfiye kurallarının özünü ortadan kaldıran hükümler,
geçersiz kabul edilir.
C. Kişilik Haklarının Korunması
Mal rejimi sözleşmeleri kişilik haklarını ihlal edecek hükümler içeremez. Eşlerin temel hak ve özgürlüklerini sınırlandıran düzenlemeler geçersizdir.
Örneğin;
- Bir eşin çalışma hakkından vazgeçmesi,
- Belirli bir mesleği icra etmemesinin kararlaştırılması,
- Taşınma veya yerleşme özgürlüğünün sınırlandırılması,
mal rejimi sözleşmesine konu edilemez.
D. Aile Hukukuna İlişkin Diğer Kurumların Düzenlenememesi
Mal rejimi sözleşmesi yalnızca malvarlığı ilişkilerine ilişkin hükümler içerebilir. Taraflar aile hukukunun diğer alanlarına ilişkin bağlayıcı düzenlemeler yapamazlar.
Bu nedenle;
- Boşanma halinde velayetin hangi eşe bırakılacağı,
- Çocuğun hangi ebeveynle yaşayacağı,
- Kişisel ilişkinin nasıl kurulacağı,
- Hakimin hükmedeceği iştirak nafakasının miktarı,
mal rejimi sözleşmesi ile belirlenemez.
E. Nafaka ve Tazminat Haklarına İlişkin Sınırlamalar
Özellikle uygulamada tarafların boşanma halinde yoksulluk nafakası talep etmeyeceklerine ilişkin hükümler koymak istedikleri görülmektedir. Ancak henüz doğmamış ve gelecekte ortaya çıkması muhtemel nafaka haklarından önceden feragat edilmesi kural olarak geçerli kabul edilmemektedir.
Benzer şekilde boşanma nedeniyle doğabilecek maddi veya manevi tazminat haklarının tamamen ortadan kaldırılmasına yönelik hükümler de yargısal denetime tabidir.
F. Dürüstlük Kuralı ve Kamu Düzeni Denetimi
Mal rejimi sözleşmeleri Türk Medeni Kanunu’nun 2. maddesinde düzenlenen dürüstlük kuralına uygun olmalıdır. Eşlerden birinin ekonomik açıdan aşırı derecede dezavantajlı duruma düşmesine yol açan, baskı altında imzalanan veya hakkın kötüye kullanılmasına neden olan sözleşme hükümleri yargısal denetime tabi tutulabilir.
Hakim, mal rejimi sözleşmesinin uygulanmasının açıkça hakkaniyete aykırı sonuçlar doğurduğunu tespit ettiği durumlarda genel hukuk ilkeleri çerçevesinde değerlendirme yapabilecektir.
Sonuç olarak mal rejimi sözleşmeleri taraflara geniş bir hareket alanı tanımakla birlikte, aile hukukunun kamu düzenine ilişkin niteliği nedeniyle sözleşme özgürlüğü klasik borçlar hukuku sözleşmelerine kıyasla daha dar kapsamlıdır. Eşler malvarlığı ilişkilerini düzenleyebilmekte ancak kanunun emredici hükümlerini, kişilik haklarını ve aile hukukunun temel ilkelerini bertaraf edecek düzenlemeler yapamamaktadırlar.
VII. Mal Rejimi Sözleşmesinin Sona Ermesi
Mal rejimi sözleşmesi;
- Eşlerin yeni bir mal rejimi seçmesi,
- Boşanma,
- Evliliğin iptali,
- Eşlerden birinin ölümü,
- Mahkeme kararıyla olağanüstü mal rejimine geçilmesi
gibi sebeplerle sona erebilir.
Mal rejiminin sona ermesinden sonra tasfiye işlemleri gerçekleştirilir ve eşlerin karşılıklı alacakları belirlenir.
Sonuç
Mal rejimi sözleşmeleri, eşlerin malvarlığı ilişkilerini kendi ihtiyaç ve beklentilerine uygun şekilde düzenlemelerine imkân sağlayan önemli aile hukuku kurumlarıdır. Türk hukukunda sözleşme serbestisi kabul edilmiş olmakla birlikte bu serbesti kanunla sınırlandırılmıştır. Eşler yalnızca kanunda düzenlenen mal rejimlerinden birini seçebilir ve sözleşmelerini kanunun öngördüğü şekil şartlarına uygun olarak yapmak zorundadırlar. Özellikle mal ayrılığı, paylaşmalı mal ayrılığı ve mal ortaklığı rejimlerinin tercih edilmesi halinde ortaya çıkabilecek sonuçların dikkatle değerlendirilmesi gerekmektedir. Bu nedenle mal rejimi sözleşmelerinin hazırlanması sürecinde hukuki danışmanlık alınması, ileride doğabilecek uyuşmazlıkların önlenmesi açısından büyük önem taşımaktadır.