Kısa cevap: Çocuk, velayet hakkını ihlal edecek şekilde mutat meskeninin bulunduğu ülkeden başka bir ülkeye götürülmüş veya orada alıkonulmuşsa ve iki ülke de 1980 tarihli Lahey Sözleşmesi’ne tarafsa, çocuğun iadesi için merkezi makama veya doğrudan mahkemeye başvurulabilir. Başvurunun kaçırma tarihinden itibaren bir yıl içinde yapılması iade ihtimalini önemli ölçüde artırır.
Hukuki çerçeve
Türkiye, Uluslararası Çocuk Kaçırmanın Hukuki Veçhelerine Dair Lahey Sözleşmesi’ne taraftır. Sözleşmenin uygulanmasına ilişkin usul, 5717 sayılı Uluslararası Çocuk Kaçırmanın Hukuki Yönlerine Dair Kanun ile düzenlenmiştir. Türkiye’de merkezi makam Adalet Bakanlığı’dır. Sözleşme 16 yaşından küçük çocuklar için uygulanır.
Hangi durumlar “kaçırma” sayılır?
- Çocuğun, diğer ebeveynin rızası veya mahkeme izni olmadan yurt dışına götürülmesi,
- Tatil veya ziyaret için götürülen çocuğun süre bitiminde geri getirilmemesi,
- Ortak velayet veya kişisel ilişki düzenine rağmen çocuğun tek taraflı olarak başka ülkede tutulması.
Belirleyici olan, çocuğun kaçırılmadan hemen önceki mutat meskeni (alışılmış yaşam merkezi) ve o ülke hukukuna göre ihlal edilen velayet hakkıdır.
Süreç nasıl işler?
- Çocuğun bulunduğu ülkeye iletilmek üzere merkezi makama başvuru yapılır; başvuru, çocuğun bulunduğu ülkenin merkezi makamına da yapılabilir.
- Merkezi makam çocuğun yerini tespit eder ve öncelikle gönüllü iade için girişimde bulunur.
- Gönüllü iade sağlanamazsa iade davası açılır. Türkiye’de bu davalar aile mahkemesinde görülür ve ivedilikle sonuçlandırılması öngörülür.
Mahkeme iadeyi hangi hâllerde reddedebilir?
- Başvuru bir yıldan sonra yapılmış ve çocuk yeni ortamına uyum sağlamışsa,
- Başvuran ebeveyn velayet hakkını fiilen kullanmıyorsa veya götürülmeye rıza göstermişse,
- İadenin çocuğu ciddi bir bedensel veya ruhsal tehlikeye maruz bırakacağı ispat edilirse,
- Yeterli olgunluğa ulaşmış çocuk iadeye karşı çıkıyorsa.
İade davası velayet davası değildir; mahkeme kimin velayet alacağına değil, çocuğun mutat meskenine dönüp dönmeyeceğine karar verir.
Yer değiştirme: çocukla başka ülkeye taşınmak
Velayet kendisinde olan ebeveynin çocukla başka bir ülkeye taşınmak istemesi, diğer ebeveynin kişisel ilişki hakkını doğrudan etkiler. Bu tür taşınmalarda tarafların anlaşması veya mahkemeden izin ya da yeni bir kişisel ilişki düzenlemesi alınması, ileride kaçırma iddiasıyla karşılaşma riskini azaltır.
Sık sorulan sorular
Bu durumda iade, o ülkenin iç hukuku ve varsa ikili anlaşmalar çerçevesinde talep edilir; süreç genellikle daha uzundur.
Merkezi makama yapılan başvurular için başvurulan ülkenin uygulaması belirleyicidir; avukatlık ve tercüme giderleri ayrıca doğabilir.
Somut olaya göre çocuğun kaçırılması ve alıkonulması suçu gündeme gelebilir; ancak ceza süreci iade sürecinden ayrıdır.
İlgili: Velayet kararı neye göre verilir? · Aile hukuku ve milletlerarası aile hukuku hizmetlerimiz
Bu yazı genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır ve hukuki görüş niteliği taşımaz. Her dosyanın koşulları farklıdır; somut durumunuz için bir avukata danışmanızı öneririz.

