Karayolu trafik kazaları, günümüzde ölüm ve yaralanmaların en önemli nedenleri arasında yer almakta olup, bireyler üzerinde yalnızca fiziksel değil, aynı zamanda ekonomik ve psikolojik sonuçlar da doğurmaktadır. Trafik kazalarında zarar gören kişinin uğradığı zararın tam olarak giderilmesi, Türk hukukunun temel ilkelerinden biri olan “zararın tamamen tazmini” ilkesinin bir gereğidir. Bu ilke doğrultusunda zarar görenin, kaza nedeniyle malvarlığında meydana gelen eksilmelerin yanı sıra, bedensel bütünlüğünün ihlali nedeniyle uğradığı manevi zararların da giderilmesi amaçlanmaktadır.
Türk hukukunda yaralanmalı trafik kazalarından doğan tazminat talepleri esas itibarıyla 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu (“TBK”), 2918 sayılı Karayolları Trafik Kanunu (“KTK”), Zorunlu Mali Sorumluluk Sigortası Genel Şartları ve yerleşik Yargıtay içtihatları çerçevesinde değerlendirilmektedir. Bedensel zarar halinde talep edilebilecek zarar kalemleri TBK’nın 54. maddesinde düzenlenmiş olmakla birlikte, söz konusu hüküm sınırlayıcı nitelikte değildir. Nitekim uygulamada Yargıtay, somut olayın özelliklerine göre TBK m. 54’te sayılanların dışında kalan ancak kaza ile uygun illiyet bağı içerisinde bulunan zararların da tazminine hükmedebilmektedir.
Bu çalışmada, trafik kazalarında talep edilebilecek maddi ve manevi zarar kalemleri, yasal düzenlemeler ve uygulamadaki esaslar çerçevesinde incelenecektir.
I. Maddi Tazminat Kapsamındaki Zarar Kalemleri
A. Tedavi Giderleri
TBK’nın 54. maddesi uyarınca bedensel zarar halinde öncelikle tedavi giderleri talep edilebilir. Tedavi giderleri, yalnızca kazadan sonra yapılan harcamalarla sınırlı olmayıp, ileride yapılması zorunlu olduğu sağlık kurulu raporları veya uzman görüşleriyle belirlenen giderleri de kapsamaktadır.
Bu kapsamda;
- Acil müdahale giderleri,
- Hastane ve ameliyat ücretleri,
- Doktor muayene giderleri,
- İlaç masrafları,
- Fizik tedavi ve rehabilitasyon giderleri,
- Protez, ortez ve tıbbi cihaz giderleri,
- Psikolojik ve psikiyatrik tedavi giderleri,
- Ambulans, ulaşım ve konaklama giderleri,
- Evde bakım ve hemşire giderleri,
maddi tazminat kapsamında talep edilebilir.
Tedavi giderlerinin belgelenmesi esas olmakla birlikte, ileride yapılacak tedavilere ilişkin giderler bilirkişi ve uzman raporları doğrultusunda hesaplanabilmektedir.
B. Geçici İş Göremezlik (Kazanç Kaybı)
Trafik kazası nedeni ile yaralanan kişinin tedavi süresince çalışamaması nedeniyle uğradığı gelir kaybı geçici iş göremezlik zararını oluşturur. Amaç, kişinin kazaya uğramamış olsaydı elde edeceği gelir ile fiilen elde edebildiği gelir arasındaki farkın giderilmesidir.
Bu kapsamda;
- Ücret kaybı,
- Prim ve ikramiye kaybı,
- Fazla mesai kaybı,
- Serbest meslek gelirindeki azalma,
- Ticari kazanç kaybı
talep edilebilmektedir.
Kazanç kaybının hesabında öncelikle mağdurun gerçek geliri dikkate alınır. Gelirin tam olarak ispat edilememesi hâlinde ise meslek odası kayıtları, emsal ücret araştırmaları ve sosyal güvenlik kayıtları gibi delillerden yararlanılmaktadır.
C. Sürekli İş Göremezlik (Maluliyet) Zararı
Kazanın mağdur üzerinde kalıcı bedensel veya ruhsal sakatlık bırakması hâlinde sürekli iş göremezlik tazminatı gündeme gelir.
Bu zarar hesaplanırken;
- Maluliyet oranı,
- Mağdurun yaşı,
- Mesleği,
- Gelir düzeyi,
- Çalışma yaşamı beklentisi,
- Kusur oranı,
- Aktüeryal hesap yöntemleri
birlikte değerlendirilmektedir.
Sürekli iş göremezlik tazminatı yalnızca mevcut gelir kaybını değil, mağdurun gelecekte elde edebileceği kazanç kapasitesindeki azalmayı da kapsar.
D. Ekonomik Geleceğin Sarsılmasından Doğan Zarar
TBK m. 54 kapsamında talep edilebilen önemli zarar kalemlerinden biri de ekonomik geleceğin sarsılmasıdır. Bu zarar, her zaman maluliyet oranıyla birebir örtüşmeyebilir.
Örneğin;
- Oyuncular,
- Modeller,
- Müzisyenler,
- Sporcular,
- Pilotlar,
- Cerrahlar,
- Diş hekimleri
gibi meslek gruplarında meydana gelen küçük bir bedensel zarar dahi kişinin mesleğini icra etmesini güçleştirebilir veya ekonomik değerini önemli ölçüde azaltabilir.
Özellikle yüz bölgesinde oluşan kalıcı izler veya el fonksiyonlarının azalması gibi durumlar, ekonomik geleceğin sarsılması kapsamında ayrıca değerlendirilmektedir.
E. Bakıcı Giderleri
Yaralanan kişinin günlük yaşam faaliyetlerini tek başına sürdürememesi durumunda ihtiyaç duyduğu bakım hizmetleri de tazminat kapsamındadır.
Bakım;
- Profesyonel bakıcı,
- Hemşire,
- Yakın akrabalar tarafından sağlanan bakım
şeklinde olabilir.
Yargıtay uygulamasında, aile bireylerinin ücretsiz olarak bakım sağlamış olması, bakıcı gideri talebini ortadan kaldırmamaktadır. Çünkü burada esas alınan, verilen hizmetin ekonomik değeridir.
F. Geçici Bakım Giderleri
Kalıcı sakatlık bulunmasa bile iyileşme sürecinde ihtiyaç duyulan bakım giderleri de ayrıca talep edilebilir.
Örneğin;
- Refakatçi giderleri,
- Çocuk bakım giderleri,
- Ev işlerinde yardımcı personel giderleri,
bu kapsamda değerlendirilmektedir.
G. Gelecekte Yapılması Gereken Giderler
Kalıcı sakatlık hâlinde yalnızca mevcut masraflar değil, gelecekte yapılması zorunlu olan giderler de hesaplanmaktadır.
Bunlara örnek olarak;
- Periyodik fizik tedavi,
- Protez değişimleri,
- Ortopedik cihaz yenilemeleri,
- Tekerlekli sandalye değişimleri,
- Konutun engelli kullanımına uygun hâle getirilmesi,
- Aracın engelli kullanımına uygun şekilde modifiye edilmesi
gösterilebilir.
H. Ulaşım ve Konaklama Giderleri
Tedavi amacıyla başka şehirde sağlık kuruluşuna başvurulması hâlinde;
- Yol giderleri,
- Konaklama giderleri,
- Refakatçi giderleri,
de uygun illiyet bağı bulunduğu ölçüde talep edilebilir.
I. Diğer Maddi Zararlar
Somut olayın özelliklerine göre aşağıdaki zarar kalemleri de gündeme gelebilir:
- Özel beslenme giderleri,
- Tıbbi malzeme giderleri,
- Psikolojik destek giderleri,
- Eğitim desteği giderleri,
- Engelli yaşamına uyum giderleri,
- Yardımcı teknolojik cihaz giderleri.
TBK m. 54’te yer alan sayım örnek niteliğinde olduğundan, kaza ile uygun illiyet bağı bulunan diğer zararların da tazmini mümkündür.
II. Manevi Tazminat
Bedensel zarar gören kişi, TBK’nın 56. maddesi uyarınca manevi tazminat talebinde bulunabilir. Manevi tazminatın amacı, zarar görenin çektiği elem, acı ve ızdırabın tamamen giderilmesi değil; bunların etkisini hafifletecek ölçüde uygun bir tatmin sağlamaktır.
Manevi tazminatın miktarı belirlenirken;
- Yaralanmanın ağırlığı,
- Kalıcı sakatlığın bulunup bulunmadığı,
- Kusur oranları,
- Tarafların ekonomik ve sosyal durumları,
- Olayın meydana geliş şekli,
- Mağdurun yaşı ve yaşam koşulları
gibi hususlar birlikte değerlendirilmektedir.
Manevi tazminat, kural olarak zorunlu mali sorumluluk sigortasının teminatı kapsamında değildir. Bu nedenle talep, esas itibarıyla kusurlu sürücü ve araç işletenine yöneltilmektedir. Ancak ihtiyari mali sorumluluk sigortasının kapsamı ve poliçe şartları ayrıca değerlendirilmelidir.
III. Zarar Kalemlerinin Hesaplanmasında Dikkate Alınan Unsurlar
Yaralanmalı trafik kazalarında tazminat hesabı teknik ve hukuki değerlendirmelerin birlikte yapılmasını gerektirir. Uygulamada özellikle;
- Kusur raporları,
- Adli Tıp Kurumu veya üniversite hastanelerinden alınan maluliyet raporları,
- Aktüerya bilirkişi raporları,
- Tedavi belgeleri,
- Gelir belgeleri,
- SGK kayıtları,
- Vergi kayıtları,
- Tanık beyanları
önem taşımaktadır.
Tazminat miktarı, her olayın kendine özgü koşulları dikkate alınarak belirlenmektedir.
IV. Zamanaşımı
Yaralanmalı trafik kazalarından doğan tazminat taleplerinde zamanaşımı süresi, KTK’nın 109. maddesinde düzenlenmiştir. Buna göre zarar gören, zararı ve tazminat yükümlüsünü öğrendiği tarihten itibaren iki yıl ve her hâlde kazanın meydana geldiği tarihten itibaren on yıl içinde talepte bulunmalıdır. Ancak olay aynı zamanda ceza kanunlarına göre daha uzun zamanaşımı süresine tabi bir suç oluşturuyorsa, tazminat talepleri bakımından da bu daha uzun ceza zamanaşımı süresi uygulanır.
Sonuç
Trafik kazalarında zarar gören kişilerin talep edebileceği zarar kalemleri yalnızca tedavi giderleri veya geçici gelir kaybı ile sınırlı değildir. Bedensel zararın niteliğine göre sürekli iş göremezlik, ekonomik geleceğin sarsılması, bakıcı giderleri, gelecekte yapılacak tedavi masrafları, ulaşım ve rehabilitasyon giderleri gibi birçok maddi zarar kalemi ile manevi tazminat da talep konusu yapılabilir. Bu nedenle her olayın özellikleri ayrı ayrı değerlendirilmeli; zarar kalemleri eksiksiz şekilde belirlenmeli ve talepler bilimsel raporlar ile yeterli deliller ışığında ortaya konulmalıdır. Ancak bu şekilde, Türk borçlar hukukunun temel ilkelerinden biri olan zararın tam ve gerçek anlamda giderilmesi amacına ulaşılması mümkün olacaktır.