Velâyet, bir kanunî temsilcilik türüdür. Velayet, çocuğun hem maddi hem de manevi tüm ihtiyaçlarının karşılanması, eğitiminin ve sağlığının gözetilmesi ve çocuğun geleceğiyle ilgili önemli kararların alınması yetkisini ifade eder. Velâyet hakkının kime ait olacağı hususu farklı ihtimallere göre değişiklik gösterebilir. Velâyet hakkı kural olarak birbiriyle evli ana ve babaya aittir. Buna ilişkin özellikle boşanma halinde ortaya çıkan en önemli meselelerden biri, velâyetin kime ait olacağının belirlenmesidir.
VELAYET DAVALARI
Velayet davaları, üç temel konu üzerinde yoğunlaşır. İlki, boşanma ya da ayrılık durumlarında çocuğun velayetinin hangi ebeveynde kalacağının belirlenmesidir. İkincisi, mevcut velayet düzeninin çocuğun menfaatine aykırı hale gelmesi,velayet hakkının gerektiği gibi kullanılmadığı, durumda velayetin değiştirilmesi talebidir. Son olarak, çocuğun sağlığı ve güvenliğinin tehlikeye girdiği durumlarda velayet hakkının tamamen kaldırılması gündeme gelebilir.
Velayet ile ilgili dava açmak isteyen ebeveyn, öncelikle aile mahkemesine başvurarak dava açmalıdır. Mahkemeye yapılacak talepte çocuğun mevcut durumu, velayetin değiştirilmesi ve talebe dayanak oluşturan deliller sunulmalıdır. Dilekçede ayrıca, çocuğun hangi ebeveyn ile kalmasının çocuğun yararına olacağına ilişkin gerekçeler de delilleri ile birlikte yer almalıdır.
a. Çocuğun Yaşı ve Görüşünün Önemi
Çocuğun yaşı, velayet davasında önemli bir kriterdir. Türk Medeni Kanunu’na göre, 12 yaşını doldurmuş çocukların görüşleri mahkeme tarafından dikkate alınır. Mahkemeler, çocuğun hangi ebeveynde kalmak istediğini ve bu tercihin çocuğun yararına olup olmadığını değerlendirir. Ancak, çocuğun görüşü tek başına belirleyici değildir.
b. Sosyal İnceleme Raporlarının Önemi
Sosyal inceleme raporları, çocuğun mevcut yaşam koşullarını ve ebeveynlerin çocuğa olan etkisini değerlendiren önemli belgelerdir. Bu raporlar, sosyal hizmet uzmanları tarafından hazırlanır. Uzmanlar çocuğun sosyal çevresi, eğitimi, sağlık durumu ve ebeveynlerle olan ilişkisi gibi unsurları incelerler.
c. Psikolog ve Pedagog Raporlarının Etkisi
Psikolog ve pedagog raporları, çocuğun psikolojik durumu ve ebeveynlerle olan ilişkisi hakkında detaylı bilgi verir. Bu raporlar, çocuğun ruh sağlığını ve ebeveynlerin çocuğa olan etkisini değerlendirir. Mahkemeler, bu raporları dikkate alarak, çocuğun gelişimini olumsuz etkileyen unsurları belirler.
VELAYETİN DEĞİŞTİRİLMESİ DAVASI
Velayetin değiştirilmesi davası, çocuğun üstün yararının korunmasını sağlamak amacıyla açılan ve Türk Medeni Kanunu’nun (TMK) 183, 335 ve devamı maddeleri kapsamında değerlendirilen bir dava türüdür. Velayet, ebeveynlere çocuk üzerinde sınırsız haklar tanımaz; aksine, çocuğun bedensel, zihinsel ve ahlaki gelişimini gözetmek gibi önemli sorumluluklar da yükler. Ancak, ebeveynlerden birinin çocuğa gerekli ilgiyi göstermemesi, kötü muamelede bulunması, yaşam koşullarında çocuğun zarar görmesine yol açabilecek ciddi değişiklikler meydana gelmesi gibi durumlarda velayet değiştirilebilir veya kaldırılabilir.
Mahkeme, velayetin değiştirilmesi sürecinde çocuğun üstün yararını esas alarak karar verir ve çocuğun belirli bir olgunluğa ulaşması durumunda onun görüşünü de dikkate alır. Yargılama sürecinde, sosyal inceleme raporları, ebeveynlerin mali ve sosyal durumları, çocuğun fiziksel ve psikolojik ihtiyaçları gibi unsurlar değerlendirilir. Velayet değişikliği kararı verilmesi halinde çocuğun bakımı konusunda sorumluluk en uygun ebeveyne devredilir veya gerekli görülürse devletin koruması altına alınır.
Velayetin değiştirilmesi, çocuğun üstün yararının zedelendiği veya mevcut velayet düzenlemesinin artık çocuğun gelişimine uygun olmadığı durumlarda gündeme gelir. Türk Medeni Kanunu’na ve Türk Yargı içtihatlarına göre, velayetin değiştirilmesine yol açabilecek sebepler şu başlıklar altında detaylandırılabilir:
1. Çocuğun Fiziksel ve Psikolojik Gelişimini Tehlikeye Atan Davranışlar
Velayeti elinde bulunduran ebeveynin, çocuğun ruhsal ve bedensel gelişimini olumsuz etkileyen davranışlarda bulunması, velayetin değiştirilmesine neden olabilir.
Örnekler:
Fiziksel şiddet: Çocuğa yönelik dayağın ya da başka türden fiziksel zararların uygulanması.
Psikolojik baskı veya ihmal: Sürekli hakaret, aşağılama, ilgisizlik veya sevgiden yoksun bir ortamda büyütme.
Cinsel istismar iddiaları: Doğrudan ya da dolaylı cinsel istismarda bulunulması (kesin tespit halinde derhal velayet kaldırılır).
2. Genel Ahlaki Değerlere Aykırı Yaşam Tarzı
Çocuğun velayetini taşıyan ebeveynin yaşam tarzı çocuğun ahlaki gelişimini olumsuz etkiliyorsa, mahkeme bu durumu velayetin değiştirilmesi için yeterli sebep sayabilir.
Örnek durumlar:
Sürekli farklı partnerlerle yaşama (çocuğun gözünün önünde),
Madde veya alkol bağımlılığı,
Fuhuşla ilgili faaliyetlerde bulunma,
Çocuğun gözetimi olmadan gece kulüplerinde vakit geçirme gibi uygunsuz alışkanlıklar.
3. Çocuğa Yeterli İlgi ve Alakanın Gösterilmemesi
Ebeveynin çocuğun temel ihtiyaçlarını karşılamaması, eğitimini ve sosyal gelişimini ihmal etmesi çocukla yeterli şekilde zaman geçrimemesi de velayetin değişimi için bir nedendir:
Örnek durumlar;
Eğitimine katkı sağlamama,
Sağlık sorunlarını ihmal etme,
Giyim, barınma gibi temel ihtiyaçların sağlanmaması,
Uzun süreli başka kişilere bırakılması (örneğin büyükanne, bakıcı vs.).
4. Ebeveynin Evlilik veya Yaşam Koşullarında Meydana Gelen Değişiklikler
Velayeti kullanan ebeveynin evlenmesi, başka bir şehre ya da ülkeye taşınması, ekonomik veya sağlık durumunun çocuğa zarar verecek şekilde değişmesi velayet değişikliğine neden olabilir.
Örnekler:
Yeni eşin çocuğa kötü davranması veya çocukla uyumsuzluk yaşaması,
Taşınılan yerde eğitim veya sağlık imkanlarının yetersiz olması,
Ebeveynin ciddi ruhsal hastalık geçirmesi (örneğin depresyon, şizofreni),
Gelir kaybı nedeniyle çocuğun temel ihtiyaçlarının karşılanamaması.
5. Çocuğun İsteği (Belirli Yaşın Üzerindeyse)
Çocuk, yaş ve olgunluk düzeyine bağlı olarak hangi ebeveynin yanında kalmak istediğini ifade edebilir. Mahkeme, özellikle 12 yaş ve üzerindeki çocukların görüşlerine önem verir. Yargıtay, 8 yaş ve üzerindeki çocuğun idrak yeteneği varsa görüşünün sorulması gerektiğini ifade etmiştir. Ancak çocuğun beyanı tek başına yeterli değildir; diğer unsurlarla birlikte değerlendirilir.
6. Mevcut Velayet Kararının Çocuk Açısından İşlevsiz Hale Gelmesi
Ebeveynin uzun süreli yurt dışına çıkması, cezaevine girmesi ya da vefat etmesi durumunda da velayet yeniden düzenlenebilir. Ayrıca, önceki velayet kararının çocuğun güncel ihtiyaçlarına cevap verememesi de velayet değişikliğini gündeme getirir.
7. Velayetin Kötüye Kullanılması
Velayeti kullanan ebeveynin, diğer ebeveynin çocukla kişisel ilişki kurmasını engellemesi, mahkeme kararlarına aykırı davranması, çocuğu bir araç olarak kullanarak intikam almaya çalışması gibi durumlar da velayetin kötüye kullanımı sayılır ve bu durumların ispatlanabilmesi halinde velayet değiştirilebilir.
Belirtmek isteriz ki tüm bu nedenler değerlendirilirken velayetin değiştirilmesi kararlarında temel ölçüt, “çocuğun üstün yararıdır”. Her olay özelinde, sosyal inceleme raporları, pedagog-psikolog değerlendirmeleri, tanık beyanları ve somut deliller dikkate alınarak değerlendirme yapılır.
Görevli Mahkeme : Velayetin eşlerden birinden alınarak diğerine verilmesi (velayetin değiştirilmesi) davalarına bakmakla görevli mahkeme Aile Mahkemeleridir.
Yetkili Mahkeme : Türkiye’de velayetin değiştirilmesi davası hukuken çekişmesiz yargı işi olarak kabul edilmektedir (HMK m. 382/2-b-13). Çekişmesiz yargı işleri için talepte bulunan kişinin veya ilgililerden birinin oturduğu yer mahkemesi yetkilidir (HMK m.384). Bu durumda, Velayetin değiştirilmesi davası, davalı tarafın ya da talepte bulunan davacının oturduğu yer mahkemesinde de açılabilir. Dava basit yargılama usulüne göre yürütülür ve en kısa sürede sonuçlandırılmaya çalışılır ve hakim dava süresince çocuğu korumak için gerekli tedbirleri alır.